Arktyka a Antarktyda: dlaczego jeden biegun jest oceanem, a drugi kontynentem?

Arktyka jest regionem otaczającym biegun północny, którego centrum stanowi Ocean Arktyczny. Antarktyda jest kontynentem leżącym wokół bieguna południowego, a Antarktyka szerszym regionem obejmującym Antarktydę, okoliczne wyspy i wody. Na północy mamy więc przede wszystkim ocean otoczony lądami, a na południu ląd otoczony oceanem.

Arktyka, Antarktyka i Antarktyda to trzy różne nazwy

Arktyka nie jest kontynentem. To obszar wokół bieguna północnego obejmujący Ocean Arktyczny, jego morza, wyspy oraz północne fragmenty Europy, Azji i Ameryki Północnej. Jej granicę można wyznaczać na kilka sposobów: kołem podbiegunowym, lipcową izotermą 10 stopni Celsjusza, granicą występowania drzew albo zasięgiem określonych ekosystemów. Każda metoda obejmuje nieco inny teren. Arktyka jest regionem przyrodniczym, a nie jednostką z jedną urzędową granicą.

Antarktyda jest kontynentem z podłożem skalnym przykrytym potężnym lądolodem. Antarktyka ma znaczenie szersze: obejmuje kontynent, przyległe wyspy i południowe wody oceaniczne. W polszczyźnie nazwy bywają zamieniane, bo różni je tylko jedna sylaba, ale odpowiadają innym zakresom. Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego znajduje się na Wyspie Króla Jerzego w Szetlandach Południowych, czyli w Antarktyce, lecz nie na kontynencie Antarktydy.

Najłatwiej zapamiętać: Antarktyda to ląd, Antarktyka to cały region południowy, a Arktyka to region północny bez kontynentu w środku.

Lód morski i lądolód wyglądają podobnie, lecz działają inaczej

Lód morski powstaje przez zamarzanie słonej wody i unosi się na powierzchni oceanu. Jego zasięg rośnie zimą i kurczy się latem. W Arktyce tworzy pak lodowy, który przemieszcza się pod wpływem wiatru oraz prądów. Pod nim nadal znajduje się woda, nie skała kontynentu. Gdy statek dociera w pobliże geograficznego bieguna północnego, znajduje się na Oceanie Arktycznym, nawet jeśli powierzchnia wygląda jak bezkresna biała równina.

Lądolód powstaje ze śniegu gromadzącego się na lądzie, zagęszczanego przez kolejne warstwy i przekształcanego w lód. Spoczywa na podłożu oraz powoli płynie ku wybrzeżom. Tak zbudowana jest lodowa pokrywa Antarktydy i Grenlandii. Gdy jej fragment wysuwa się nad morze, może utworzyć lodowiec szelfowy, a po oderwaniu staje się górą lodową. Góra lodowa jest więc lodem pochodzenia lądowego pływającym w morzu, a nie szczególnie grubym kawałkiem zamarzniętej wody morskiej.

To rozróżnienie ma znaczenie dla poziomu morza. Topnienie pływającego lodu morskiego nie podnosi go bezpośrednio w takim stopniu jak dopływ wody z lodu spoczywającego wcześniej na lądzie, ponieważ pływający lód już wypiera wodę. Utrata lądolodu Grenlandii lub Antarktydy dodaje natomiast nową wodę do oceanu. Nie oznacza to, że zanik lodu morskiego jest obojętny. Odsłonięta ciemna woda pochłania więcej energii niż jasny lód, zmieniając bilans cieplny i warunki całego ekosystemu.

Dlaczego pingwiny nie spotykają niedźwiedzi polarnych?

Dzikie niedźwiedzie polarne żyją w Arktyce, gdzie polują przede wszystkim na foki z powierzchni lodu morskiego. Pingwiny występują naturalnie na półkuli południowej, nie tylko na Antarktydzie, ale również na wyspach subantarktycznych, wybrzeżach Ameryki Południowej, południowej Afryki, Australii i Nowej Zelandii. Jedyny gatunek żyjący na północ od równika można spotkać na części archipelagu Galapagos, gdzie lokalny układ prądów pozwala mu przetrwać. Naturalne zasięgi obu grup nie nakładają się.

Nazwa Arktyki ma związek z greckim słowem oznaczającym niedźwiedzia i gwiazdozbiorami Wielkiej oraz Małej Niedźwiedzicy widocznymi na północnym niebie. Antarktyka oznacza obszar położony naprzeciw Arktyki. Nie jest więc „krainą bez niedźwiedzi” nazwaną po obserwacji fauny, choć skojarzenie przypadkowo pasuje do rzeczywistego rozmieszczenia niedźwiedzi polarnych.

Różni się również obecność człowieka. Arktyka jest ojczyzną społeczności rdzennych i miejscem stałego zamieszkania milionów ludzi w północnych częściach ośmiu państw. Na Antarktydzie nie ma rdzennej ludności ani stałych mieszkańców. Personel stacji naukowych przebywa tam czasowo, a jego liczba zmienia się sezonowo. To nie jest różnica wynikająca wyłącznie z temperatury. Arktyczne lądy są połączone z zamieszkanymi kontynentami, natomiast Antarktydę izoluje rozległy Ocean Południowy i silny prąd okołobiegunowy.

Czy Antarktyda należy do jakiegoś państwa?

Zdanie „Antarktyda nie należy do nikogo” jest użytecznym skrótem, ale pomija istniejące roszczenia. Argentyna, Australia, Chile, Francja, Nowa Zelandia, Norwegia i Wielka Brytania zgłosiły pretensje do sektorów kontynentu, częściowo nakładających się. Inne państwa ich nie uznają, a Stany Zjednoczone i Rosja zachowały podstawę do ewentualnych roszczeń. Układ Antarktyczny z 1959 roku nie zlikwidował tych stanowisk. Zamroził spór: w czasie jego obowiązywania nie wolno zgłaszać nowych roszczeń ani rozszerzać istniejących, a działalność nie może tworzyć podstawy suwerenności.

System traktatowy przeznacza Antarktydę do celów pokojowych, gwarantuje swobodę badań i wymianę wyników naukowych. Instalacje oraz stacje mogą podlegać inspekcji. Obecność polskiej stacji nie tworzy zatem polskiego terytorium i nie działa jak założenie kolonii. Daje Polsce możliwość prowadzenia badań i, dzięki statusowi strony konsultatywnej, uczestniczenia w decyzjach dotyczących regionu. Naukowa obecność oznacza wpływ w systemie współpracy, a nie własność fragmentu kontynentu.

Morze a ocean: wielkość pomaga, ale nie wystarcza

Wszystkie oceany łączą się w jeden wszechocean. Podział na Ocean Spokojny, Atlantycki, Indyjski, Arktyczny i Południowy porządkuje tę ciągłą masę wody według położenia między kontynentami, cyrkulacji, temperatury oraz zasolenia. Granice na otwartej wodzie są umowne. Statek przekraczający równoleżnik 60 stopni szerokości południowej nie zobaczy kreski oddzielającej Ocean Południowy od Atlantyku, choć na mapie hydrograficznej granica jest potrzebna.

Morze jest zwykle mniejszą częścią oceanu, położoną przy lądzie i częściowo ograniczoną kontynentami, półwyspami lub wyspami. Bałtyk łączy się z Atlantykiem przez Morze Północne i cieśniny duńskie, a Morze Śródziemne przez Cieśninę Gibraltarską. Stopień zamknięcia wpływa na zasolenie, temperaturę, wymianę wody i życie biologiczne. Nie ma jednak prostego progu powierzchni, po którego przekroczeniu morze staje się oceanem.

Morze Sargassowe pokazuje wyjątek. Nie ograniczają go wybrzeża. Jego granice tworzą wielkie prądy północnego Atlantyku. Z kolei Morze Kaspijskie jest w istocie największym zamkniętym zbiornikiem śródlądowym, bez naturalnego połączenia z wszechoceanem. Zachowało nazwę morza ze względów historycznych, rozmiaru i zasolenia, choć hydrologicznie przypomina jezioro bezodpływowe. Nazwa geograficzna nie zawsze jest skróconą definicją obiektu.

Praktyczna wskazówka: aby ustalić, do którego oceanu należy morze, prześledź jego połączenia wodne. Bałtyk jest częścią zlewiska Atlantyku, mimo że dzieli go od otwartego oceanu kilka kolejnych akwenów i cieśnin.

Wyspa, archipelag i półwysep: co naprawdę rozstrzyga?

Wyspa jest lądem otoczonym wodą. Półwysep pozostaje połączony z większym lądem i jest otoczony wodą z większości stron. Archipelag to grupa położonych blisko siebie wysp, często mających wspólne pochodzenie geologiczne. Definicje są proste do chwili, gdy zapytamy, dlaczego Australia jest kontynentem, a większa od wielu państw Grenlandia wyspą. Nie istnieje uniwersalna granica powierzchni. O rozróżnieniu decydują skala, budowa geologiczna, tradycja kartograficzna i traktowanie Australii jako samodzielnej wielkiej części świata.

Nazwa polityczna także potrafi ukryć formę geograficzną. Indonezja jest państwem archipelagowym złożonym z tysięcy wysp, ale część największych wysp dzieli z innymi państwami. Wielka Brytania jest wyspą, a Zjednoczone Królestwo państwem obejmującym większość tej wyspy, Irlandię Północną i liczne mniejsze wyspy. Półwysep Skandynawski obejmuje głównie Norwegię i Szwecję oraz część Finlandii, choć kulturowa Skandynawia włącza Danię, która leży przede wszystkim na Półwyspie Jutlandzkim i wyspach.

Półwysep może być bardzo wąsko połączony z resztą lądu i nadal nie staje się wyspą. Przekopanie kanału również nie zawsze zmienia utrwaloną klasyfikację. Peloponez jest odcięty Kanałem Korynckim, ale nadal powszechnie nazywa się go półwyspem z powodów historycznych i geograficznych. Podobnie oba kontynenty amerykańskie przecina Kanał Panamski, a nikt nie uznaje tego za stworzenie dwóch nowych wysp. Klasyfikacja nie reaguje automatycznie na każdą ingerencję inżynieryjną.

Mapa jest systemem nazw, a nie fotografią świata

Arktyka i Antarktyka najlepiej pokazują, dlaczego podobny wygląd nie oznacza tej samej budowy. Biała powierzchnia może być cienkim lodem na oceanie albo wielokilometrowym lądolodem na skale. Antarktyka może oznaczać region, a Antarktyda wyłącznie kontynent. Morze nie zawsze otaczają lądy, największa wyspa nie staje się kontynentem, a kanał nie musi zamieniać półwyspu w wyspę.

Najpewniejsza metoda polega na sprawdzeniu, co znajduje się pod powierzchnią, z czym obiekt jest połączony i według jakiej konwencji został nazwany. Dzięki temu mapa przestaje być zestawem nazw do zapamiętania. Zaczyna pokazywać relacje między lądem, wodą, lodem, historią i decyzjami ludzi, którzy musieli podzielić ciągły świat na użyteczne kategorie.

Kolejny krok

Sprawdź także

Anglia, Wielka Brytania i Zjednoczone Królestwo: czym się różnią i której nazwy używać?

Skandynawia, kraje nordyckie, Bałkany i Europa Środkowa: gdzie naprawdę przebiegają granice regionów?

Kaukaz i Cypr: Europa czy Azja? Dlaczego różne mapy dają inne odpowiedzi

Autor materiału

Krzysztof Pierzchlewicz

Redaktor naczelny

Nie zadowala się pierwszą odpowiedzią znalezioną w internecie. Sprawdza źródła, porównuje informacje i szuka konkretów ukrytych za ogólnikami. Na dociekliwie.pl wyjaśnia codzienne problemy, nieoczywiste pojęcia i tematy, które wymagają dokładniejszego przyjrzenia się sprawie. Pisze po ludzku - bez nadęcia, za to z ciekawością i zdrowym dystansem.

Więcej artykułów autoraLinkedInStrona autora